نمایه حدیثی سیره سیاسی امام علی علیه السلام

Abstract

زندگی امیرالمؤمنین حضرت علی ای از ابعاد مختلف قابل مطالعه و بررسی است. یکی از این ابعاد، زندگی و سیره سیاسی ایشان به ویژه دوران پنج سال حکومت آن حضرت است. دوره کوتاه خلافت امام علی یکی از نقاط عطف در تاریخ اسلام و از درخشان ترین دوران تاریخ بشر است، که در آن والاترین ارزش ها و فضیلت های انسانی به دست مردی الهی به ظهور رسیده، مانند عدالت خواهی، مساوات، زهد و ساده زیستی، سازش ناپذیری با دشمنان، شجاعت و دلاوری در عرصه جنگ و جهاد، مبارزه با گروه های بیعت شکن (ناکثین و فرقه ستم پیشه ( قاسطین) و دسته منحرف از راه حق ( مارقین). طلیعه این نوشتار را در مورد از سخنان امام علی لا، یکی پیش از بیعت مردم با ایشان و دیگری پس از بیعت و خلافت ایشان، قرار می دهیم : 1. حضرت علی در پی اشتیاق مردم برای بیعت با ایشان، درباره اوضاع دینی و سیاسی - اجتماعی دوران خود و نیز درباره خواست مردم در خصوص بیعت با آن حضرت و برنامه های اجرایی خود در صورت دست یابی به خلافت چنین فرمود: دعونی والتمسوا غیری، فإنا مستقبلون أمرا له وجوه وألوان، لا تقوم له القلوب، ولا تثبت علیه العقول، وأن الآفاق قد أغامت، والمحجة قد تفکرت، واعلموا إن أجبتکم رکبت بکم ما أعلم، ولم أصغ إلى قول القائل وعتب العاتب، وإن ترکتمونی فأنا کأحدکم، ولعلی أسمعکم وأطوعکم لمن ولیتموه أمرکم، وأنا لکم وزیرة خیر لکم منی أمیرة* مردم، مرا واگذارید، و از دیگری این کار را طلب کنید؛ ما به کاری روی آورده ایم که آن را چهره ها و رنگ های گوناگون است که دلها بر آن استوار نمی ماند، و عقل ها زیر بار آن نخواهند رفت. همانا آفاق را ابر سیاه ( ظلم و ستم و بدعت) فرا گرفته و راه راست ناشناخته گشته است. بدانید اگر من دعوت شما را بپذیرم، طبق آنچه خود می دانم رفتار خواهم کرد و به سخن گوینده و به سرزنش توبیخ کنندگوش نخواهد داد، و اگر مرا واگذارید مانند یکی از شما هستم و بسا کسی را که به کار خود، ولایت دهید، فرمان او را شنواتر و فرمانبردارتر از دیگران باشم، و اگر شما را وزیر باشم، بهتر که شما را امیر باشم. 2. بعد از آن که امام علی اصرار مردم را دید و در مقابل آن احساس مسؤولیت کرد و آشکارا در مسجد با مسلمانان بیعت نمود، در اولین خطبه خود بعد از بیعت چنین فرمود: إن الله تعالى أنزل کتابة هادیة بین فیه الخیر والشر، فخذوا نهج الخیر تهتدوا، و اصد فواعن سمت الشر تقصد وا، الفرائض الفرائض، أدوها إلى الله تؤدکم إلى الجنة، إن الله حرم حرام غیر مجهول وأحل غیر مدخول، و فضل حرمة المسلم على الحرم کلها، و شد بالإخلاص و التوحید حقوق المسلمین فی معاقدها، فالمسلم من سلم المسلمون من لسانه ویده إلا بالحق ولا یحل أذى المسلم إلا بما یجب،.... اتقوا الله فی عباده و بلاده، فأنکم مسؤولون حتى عن البقاع و البهائم، و أطیعوا الله و لا تعصوه، إذا رأیتم الخیر فخذوا به، و إذا رأیتم الشر فأعرضوا عنه؛ * خدای تعالی کتاب (قرآن کریم) را فرستاد که راهنماست. در آن نیک و بد را بیان فرمود. پس راه نیک را پیش گیرید تا هدایت شده راه ببرید، و از جانب بدی دور گیرید، تا در میان راه راست راه بروید. واجبات را به جای آورید، آنها را برای خدا به جای آورید، تا شما را به بهشت برساند. خداوند چیزی را که نامعلوم نیست حرام گردانید، و آنچه را که عیب و نقصی در آن یافت نمی شود حلال فرمود، و احترام مسلمان را بر همه حرمتها فزونی داد، و به سبب اخلاص و توحید، حقوق مسلمانان را در مواضع خود به هم ربط داده است؛ پس مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست او سالم و آسوده باشند، مگر این که از روی حق باشد، و زیان به مسلمان حلال نیست، مگر آنچه را که خداوند واجب فرموده است. از خدا بترسید درباره بندگان و شهرهای او، زیرا از شما می پرسند، حتی از زمین ها و چهار پایان، و خدا را فرمان برید و او را نافرمانی نکنید، و هر گاه نیکی را دیدید، آن را دریابید و هرگاه بدی را دیدید از آن دوری کنید. در این خطبه محیط بودن دیانت بر سیاست کاملا مشهود است؛ اما سرانجام، عدالت خواهی، حق طلبی، رعایت تساوی حقوق همه مردم، عرب و عجم و شریف و وضیع، در تقسیم بیت المال باعث سلب حمایت عرب از امیرالمؤمنین گردید، زیرا امام با رؤسا و امرای قبایل آن گونه که پادشاهان رفتار می کردند برخورد نمی کرد، می کوشید تا کسی را با بذل بیت المال به سوی خود متمایل نسازد. برخلاف رقیب عنود آن حضرت، معاویه که مردم را از راه های مختلف به سوی خود دعوت و جذب می کرد؛ از این رو مردم على ل را واگذاشته و به معاویه پیوستند. گر چه آغاز و فرجام حکومت امام علی کوتاه بود، لیکن همان حکومت پنج ساله، نمونه ای کامل از حکومت حق، دولت کریمه و حکومت ابرار و نیکان بر روی زمین بود که الگوی حاکمان و کارگزاران اسلامی در طول تاریخ اسلام گردید.